Τρίκερι, μνήμη και εξορία: Η Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν μιλά για τις γυναίκες που έμειναν στην Ιστορία
Οι γυναίκες της εξορίας μέσα από προφορικές μαρτυρίες. Η ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας μιλά από το Τρίκερι για τις γυναίκες της εξορίας, τη δράση της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Βόλου και τις περισσότερες από 200 μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί στη Μαγνησία.
Η Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και πρωτοπόρος της προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα. Έχει σπουδάσει στην Ιταλία και την Ολλανδία και έχει διατελέσει πρόεδρος της Ένωσης Προφορικής Ιστορίας.
Γεννήθηκε στην Ολλανδία και, κατά τη διάρκεια της Χούντας των Συνταγματαρχών, ως φοιτήτρια συμμετείχε ενεργά στις επιτροπές αλληλεγγύης στον αντιχουντικό αγώνα στην Ελλάδα.
Μέσα από αυτές τις επιτροπές ήρθε σε άμεση επαφή με Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες, φοιτητές και διανοούμενους που είχαν διαφύγει στο εξωτερικό. Αυτή η βιωματική επαφή με το ελληνικό στοιχείο και τα πολιτικά τραύματα της Ελλάδας αποτέλεσε τον καταλύτη που την ώθησε να αλλάξει το ακαδημαϊκό της αντικείμενο, στρέφοντας το ενδιαφέρον της στη νεοελληνική ιστορία και στη μελέτη της μνήμης.
Το 2000 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Ελλάδα, όταν εκλέχθηκε καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, εισάγοντας για πρώτη φορά το πεδίο της προφορικής ιστορίας στην ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Μαζί με τον Αμερικανό ανθρωπολόγο Λόρινγκ Ντάνφορθ πραγματοποίησε την πρώτη ολοκληρωμένη και διεξοδική μελέτη για τα παιδιά του Εμφυλίου. Καρπός αυτής της πολυετούς προσπάθειας ήταν το μνημειώδες βιβλίο τους «Παιδιά του ελληνικού Εμφυλίου: Πρόσφυγες και πολιτική της μνήμης» (Αλεξάνδρεια, 2015).
Τη γνώρισα στο Τρίκερι, όπου η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου πραγματοποίησε εκδηλώσεις για τις γυναίκες εξόριστες την περίοδο του Εμφυλίου.
Πώς ιδρύθηκε η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου;
Όταν άρχισα να διδάσκω στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, υπήρχε ήδη μια ζωντανή κοινότητα ερευνητών προφορικής ιστορίας, αλλά η μεθοδολογία αυτή δεν ήταν τότε ευρέως αναγνωρισμένη. Στόχος μου ήταν να φέρω σε επαφή τα μέλη αυτής της κοινότητας και να μεταφέρω τη διεθνή εμπειρία και εκτός Πανεπιστημίου.
Έτσι πρωτοστάτησα στην ίδρυση της Ένωσης Προφορικής Ιστορίας, το 2012, και στη συγκρότηση των πρώτων τοπικών ομάδων προφορικής ιστορίας. Με την ουσιαστική συμβολή και της Τασούλας Βερβενιώτη δημιουργήθηκε ένα κίνημα «ιστορίας από τα κάτω», μέσα από το οποίο πολλαπλασιάστηκαν οι ΟΠΙ σε όλη την Ελλάδα.
Η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου (ΟΠΙΒΟ) ήταν μία από τις πρώτες ομάδες και άρχισε να λειτουργεί στις αρχές του 2015, σε συνεργασία με το Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και τα Γ.Α.Κ. Μαγνησίας.
Πόσα μέλη είστε σήμερα και με τι ασχολείστε;
Η ΟΠΙΒΟ έχει γύρω στα 20 μέλη, όλοι εθελοντές: εκπαιδευτικοί, καλλιτέχνες, αρχειονόμοι, φοιτητές και συνταξιούχοι.
Έχει δημιουργήσει ένα αξιόλογο αρχείο με πάνω από 200 προφορικές μαρτυρίες, προσβάσιμες στο κοινό. Αυτή την περίοδο συγκεντρώνουμε νέες μαρτυρίες από απογόνους κρατούμενων ναζιστικών στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας και γυναικών εξόριστων στο Τρίκερι, από μοδίστρες, από πρώην εργαζόμενους μεταλλείων και από γυναίκες Ρομά του Βόλου.
Στόχος μας είναι η επιστροφή των ιστοριών που μαζεύουμε στην τοπική κοινωνία, ιδίως σε θέματα που έχουν μείνει στα αζήτητα της ιστορικής έρευνας.
Έχουμε πραγματοποιήσει πολλές εκδηλώσεις μνήμης, με κορυφαία στιγμή την πρόσφατη έκθεση «Στα Σύρματα» στο Μουσείο Πόλης του Βόλου, με μαρτυρίες Μαγνησιωτών για την καταναγκαστική εργασία στα ναζιστικά στρατόπεδα του Τρίτου Ράιχ.
Γιατί θεωρείτε σημαντικό να συνεχίζεται η ανάδειξη της ιστορίας των γυναικών που εξορίστηκαν στο Τρίκερι;
Η ιδέα να συνεχίσουμε τις εκδηλώσεις μνήμης στο Τρίκερι, τώρα που έχει εκλείψει η φωνή των ζωντανών μαρτύρων, δημιουργήθηκε το 2023.
Σκεφτήκαμε ότι η διατήρηση αυτής της μνήμης είναι ακόμα πιο επιτακτική σήμερα, που ανεβαίνει παντού η άκρα δεξιά, πληθαίνουν τα αυταρχικά καθεστώτα και καταπατούνται τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα.
Ποιος ήταν ο βασικός στόχος των φετινών εκδηλώσεων στο Τρίκερι;
Φέτος ήταν η τρίτη χρονιά που η ΟΠΙΒΟ οργάνωσε το τριήμερο εκδηλώσεων μνήμης στο Τρίκερι.
Σκοπός μας ήταν να εδραιώσουμε και να διευρύνουμε την κοινότητα μνήμης που δημιουργήθηκε γύρω από τη γυναικεία εξορία του Εμφυλίου, προσελκύοντας ιδιαίτερα νεαρούς ανθρώπους και συνδέοντας το παρελθόν με τις προκλήσεις του παρόντος.
Θεματικά εστιάσαμε φέτος στην επιστροφή των εξόριστων γυναικών στο νησί με τον σύλλογο που ίδρυσαν το 1992. Δώσαμε ιδιαίτερη έμφαση στο ενωτικό κλίμα που προωθούσε ο σύλλογός τους.
Σημαντικό στοιχείο της εκδήλωσης ήταν και η συνδιοργάνωση με τον νεοσύστατο τοπικό εκπολιτιστικό σύλλογο «ΚΙΚΥΝΗΘΟΣ», ο οποίος θα συμβάλει στην πιο ουσιαστική εμπλοκή της τοπικής κοινότητας στις εκδηλώσεις μνήμης.
Ποια στοιχεία από τις προφορικές μαρτυρίες σας έχουν συγκινήσει ή σας έχουν εκπλήξει περισσότερο;
Η δύναμη της προφορικής ιστορίας βρίσκεται ακριβώς στις εκπλήξεις που μας επιφυλάσσει η ανάσυρση των προσωπικών βιωμάτων.
Στην περίπτωση των πολιτικών εξόριστων, μας συγκινούν πάντα και μας εμπνέουν η αντοχή τους στις αφόρητες πιέσεις των φορέων εξουσίας και οι μορφές αντίστασης και αλληλεγγύης που ανέπτυξαν μεταξύ τους.
Πέρα από αυτό όμως, ιδιαίτερα συγκινητικές ήταν και οι μαρτυρίες των λεγόμενων «προληπτικώς» κρατούμενων γυναικών, που συνελήφθησαν λόγω της δράσης ανδρών μελών της οικογένειάς τους.
Αρκετές επέλεξαν να ακολουθήσουν τις «αμετανόητες» πολιτικές εξόριστες στην κόλαση της Μακρονήσου, αψηφώντας τις πιέσεις των οικείων τους να υπογράψουν δήλωση μετανοίας για να γυρίσουν σπίτι.
Άλλες μας μίλησαν για τα βασανιστικά διλήμματα που αντιμετώπιζαν: να τιμήσουν τη μνήμη του γιου που σκοτώθηκε αντάρτης ή να φροντίζουν τα επιζώντα μέλη της οικογένειάς τους;
Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες στη συλλογή και διατήρηση αυτών των μαρτυριών;
Η μεγάλη δυσκολία ήταν ο εντοπισμός πρώην εξόριστων γυναικών από την επαρχία. Γυναίκες που δεν άφησαν γραπτά τεκμήρια, πολλές ήταν αγράμματες, και επέλεξαν τη σιωπή λόγω της ανώμαλης κατάστασης που επικράτησε μετά το τέλος του Εμφυλίου.
Από τις 5.000 εξόριστες γυναίκες που πέρασαν από το Τρίκερι, η μεγάλη πλειοψηφία προερχόταν από χωριά της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Μια πλειοψηφία που έμεινε αόρατη και σιωπηλή.
Πώς ανταποκρίθηκε το κοινό στις εκδηλώσεις; Υπήρξαν στιγμές ή αντιδράσεις που σας έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση;
Η συμμετοχή ξεπέρασε κάθε προηγούμενο, φτάνοντας τους εκατό περίπου επισκέπτες και επισκέπτριες.
Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η ενεργή συμμετοχή νεαρών ατόμων, αλλά και απογόνων των εξόριστων γυναικών.
Ιδιαίτερες στιγμές που σφράγισαν τις εμπειρίες μας ήταν άνθρωποι που αναγνώρισαν δικούς τους ανθρώπους στο φωτογραφικό υλικό της έκθεσης, ηλικιωμένοι που ανέβηκαν τον «Γολγοθά», την ανηφόρα από το λιμάνι, με το μπαστούνι τους, η ζωντανή μνήμη των εξόριστων γυναικών στο συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ του Νίκου Ασλανίδη «Οι γυναίκες της εξορίας» και, τέλος, η συγκίνηση από την ανάγνωση κειμένων και την εξαιρετική ερμηνεία τραγουδιών από τη Θάνια Παπαγεωργίου.
Ποια είναι τα επόμενα σχέδια της Ομάδας;
Η μεταφορά της έκθεσης «Στα Σύρματα» στις Μηλιές Πηλίου και η έκδοση λευκώματος της ίδιας έκθεσης εντός του 2026.
ΣΧΟΛΙΑ